|
Na enkele pagina’s wordt duidelijk dat het om de toekomstige moeder van de hoofdpersoon gaat. Hoewel menig klassieke roman opent met de familiegeschiedenis van een personage is het opmerkelijk dat Jacobsen vrijwel alleen aandacht heeft voor het karakter van de moeder. De vader van Niels Lyhne blijft zo goed als buiten beschouwing.
Jacobsens belangstelling voor het gevoelsleven van vrouwelijke personages blijkt eveneens uit zijn debuutroman Fru Marie Grubbe, waarmee hij in 1876 doorbrak. In deze historische roman schetst hij het leven van Marie Grubbe, een vrouw van adel, die haar verlangens en hartstocht naleefde, drie keer trouwde en in armoede eindigde. Naast Jacobsens scherpe psychologische inzicht worden zijn romans gekenmerkt door zijn buitengewoon poëtische stijl; in verfijnd woordgebruik beschrijft hij observaties van veelzeggende details. Zijn stijl zou met die van Gustave Flaubert vergeleken kunnen worden, met name in Flauberts roman Madame Bovary (1857). De moeder van Niels Lyhne deelt bovendien met Bovary haar hartstocht voor romantische literatuur. Ze laat zich graag meevoeren door poëzie waarin meisjes worden bezongen die mannen tot grootse ideeën inspireren. Waarom zou zij niet zo’n meisje kunnen zijn? vraagt ze zich af.
De hoop die uit deze vraag spreekt is typerend voor Jacobsens proza, dat een melancholieke, maar nietsontziende blik op de werkelijkheid biedt. Hoop is een sentiment dat steeds terugkeert, maar dat vaak tevergeefs blijkt. De alledaagse werkelijkheid is hard. Het huwelijk van de moeder van Niels Lyhne zorgt voor teleurstelling en verbittering. Anders dan bij Bovary, bestaat haar enige ontrouw eruit dat zij tegen de wil van haar echtgenoot de verbeelding van Niels blijft prikkelen met sprookjes en fantasieverhalen. Literatuur en poëzie brengen troost in het eentonige leven op het land, maar vormen ook de bron van onwerkelijke dromen.
Jacobsens oeuvre bevat naast de twee bovengenoemde romans slechts enkele korte verhalen en een dichtbundel. Ondanks dit kleine oeuvre is Jacobsen in Scandinavië een bekend auteur. Deze bekendheid heeft hij mede te danken aan de precieuze wijze waarop hij de tijdsgeest portretteert. De jaren negentig van de negentiende eeuw werden getekend door de verwarring die er heerste vanwege de verwerping van traditionele waarden en de groeiende invloed van wetenschappelijk onderzoek en het atheïsme. Jacobsen was zelf ook wetenschapper en vertaler van het werk van Darwin. Hoewel het wetenschappelijke denken gepaard ging met een groeiende nuchterheid, werd deze fin de siècle periode in de greep gehouden door een besef van het einde; het einde van de eeuw, van religie, van het leven. Deze zwaarmoedigheid is nadrukkelijk aanwezig in de roman Niels Lyhne. Het is een melancholie die bij die periode hoort, maar die ook geassocieerd wordt met de volksaard van de noordelijke landen.
Hoewel de donkere stemmingen en de daarmee samengaande overpeinzingen veelvuldig in de Scandinavische literatuur zijn terug te vinden, gaat dit vaak gepaard met een gevoel voor ironie waarmee om de ellendigheid van het bestaan gelachen kan worden. Deze zelfrelativering is over het algemeen groter in de stad dan op het platteland. Dit verschil komt ook in Jacobsens roman terug. Niels groeit op in een landelijke omgeving. De eentonigheid van het plattelandse leven zorgt ervoor dat Niels al hevige passie in zich voelt opbloeien als hij per toeval de delicate naakte voeten van zijn tante ziet. Hij is op slag verliefd. Als de gezondheid van deze vrouw afneemt, brengt hij nachtenlang op zijn knieën door, God smekend om zijn tante haar kracht terug te schenken. Toch sterft zij. Hierdoor verliest Niels ieder vertrouwen in de goedheid van de almachtige God. Hij neemt resoluut afscheid van zijn geloof en zal in zijn ongeloof zeer vasthoudend blijken.
Als Niels het platteland achter zich laat en naar Kopenhagen trekt, ontdekt hij dat er meer mensen zoals hij zijn. Voor het eerst herkent hij zijn eigen, meest heimelijke gedachten in de uitspraken van leeftijdgenoten. Niels hervindt weer enige levenslust en denkt bondgenoten te hebben gevonden. Toch blijken ook de intellectuelen en kunstenaars in de stad angstig voor het oordeel van anderen, voor roddels en reputatie. Als het niet om christelijke moraal gaat, dan zijn het wel de maatschappelijke normen en de etiquette van de betere milieus die de idealen en verlangens van deze mensen kortwieken. Zo is Niels uiteindelijk ook in de stad alleen met zijn dromen en ideeën. ...
|
